De Europese wilde kat is een iconisch dier dat niets te maken heeft met huiskatten, verwilderde katten of zwerfkatten. In Vlaanderen is de kans om ze tegen te komen nog altijd extreem klein, maar wie weet waar hij moet zoeken heeft in de Ardennen een grotere kans om wilde katten te spotten. Het lukte mij al verschillende keren om hier wilde katten te zien, maar in Vlaanderen lukte het tot nu toe enkel met een wild camera. 

Katachtigen spreken altijd tot de verbeelding, ze vormen voor veel mensen het absolute hoogtepunt tijdens een Afrikaanse safari. Maar ook bij ons komen kattensoorten voor. Ze zijn dan misschien (veel) minder zichtbare, maar minstens zo boeiende dieren. In West-Europa kunnen we drie soorten tegenkomen: de Euraziatische lynx (Lynx lynx), de Iberische lynx of pardellynx (Lynx pardinus), en de Europese wilde kat (Felis silvestris). Hoewel de eerste ook stilaan in ons land begint op te duiken, is de wilde kat eigenlijk de enige die we écht kunnen tegenkomen. Het zijn forse dieren die iets groter zijn dan een grote huiskat, en hun dikke staart geeft hen een nog wat wilder uiterlijk. In het zuiden van ons land zijn ze nooit echt weggeweest, maar in Vlaanderen duiken ze na lange tijd van afwezigheid terug op.

Wilde katten en huis-, zwerf- of verwilderde katten hebben weinig met elkaar te maken, maar er zijn een aantal huiskattenrassen, zoals de Cyperse huiskat, die wel wat op een wilde kat lijken. Daarom is het zeker niet zo simpel om onmiddellijk een kat als wilde kat te herkennen, zeker als je vanuit een auto spotlight en in het halfdonker een op een wilde kat lijkend dier zit. Dat huiskatten letterlijk overal zitten, ook in de meest afgelegen gebieden, maakt het er natuurlijk niet makkelijker op. Bovendien treedt hybridisatie tussen wilde kat en huiskat ook op, en de nakomelingen zijn vaak op het zicht niet te onderscheiden van een zuivere wilde kat.

Hybridisatie

De Europese wilde kat mag dan misschien wel lijken op een aantal huiskattenrassen, maar gedomesticeerde katten zijn afkomstig van de Afrikaanse wilde kat of Nubische wilde kat (Felis lybica). Deze kattensoort komt trouwens niet alleen voor in Afrika, maar ook in Centraal- en West-Azië. Vanuit Azië is deze kat trouwens ook gedomesticeerd tot de huiskat.

Uit onderzoek blijkt dat huiskatten tussen de 2.200 en 2.800 jaar geleden in Europa terecht zijn gekomen. Ondanks dat huiskatten en wilde katten dus al ruim 2.000 jaar in Europa samenleven, en dat huiskatten ook vaak vrij rondlopen en dus veel in contact komen met wilde dieren (de meeste andere huisdieren zitten opgesloten in kooien) is uit onderzoek gebleken dat er eigenlijk maar relatief weinig hybridisatie voorkomt.

Hier zijn waarschijnlijk een aantal redenen voor. Huiskatten komen in grote aantallen voor in een menselijke omgeving waar veel voedsel te vinden is. Buiten die menselijke omgeving, waar minder voedsel te vinden is, worden ze vaak weggeconcurreerd door de agressievere wilde kat.

Daarnaast is de paartijd voor de wilde kat enkel in de winter en de lente, terwijl huiskatten heel het jaar door kunnen paren. Ook hierdoor is er minder kans dat wilde katten en huiskatten zullen paren.

Toch wil dit niet zeggen dat er geen risico is. In Frankrijk, maar zeker ook in Schotland, is er wel bewijs van hybridisatie tussen huiskatten en wilde katten. In Schotland kwam dit waarschijnlijk door een sterke daling van het aantal wilde katten die in het begin van de 19^de eeuw begon en nog werd versterkt tegen het einde van de 20^ste eeuw door vervolging en een mindere kwaliteit van hun leefgebied. Het gevolg is dat de wilde katten die nog overbleven, vaak ‘noodgedwongen’ paarden met huiskatten. Zo goed als alle gevangen wilde katten blijken een of andere hybridisatiegraad te hebben. 

Maar recent onderzoek in Nederland geeft aan dat we ook hier erg goed moeten oppassen. Van de tien gevangen katten die via uiterlijke kenmerken als wilde kat konden bestempeld worden, bleek na DNA-onderzoek de helft van de katten een hybride te zijn! Drie dieren waren een kruising tussen een wilde kat en een huiskat (F1-hybride). Eén dier was een F2-hybride, dus een kruising van 2 F1-hybrides, en één dier was een backcross: een kruising tussen een zuivere wilde kat en een F1-hybride. Het volledige onderzoek is hier te vinden. 

Wilde katten hebben vooral nood aan grote, natuurlijke bosgebieden. Onder oude, omgevallen bomen, kreupelhout of struiken vinden ze de beschutting die ze nodig hebben om overdag te rusten of als geboorteplaats voor hun jongen. Maar zoals voor zovele zoogdiersoorten zijn ook de bosranden en open stukken in het bos erg belangrijk als jachtgebied. In het meer droge en open Zuid-Europa komen ze vaker voor op gras- en steppelandschappen. Waar veel menselijke activiteit is, zijn ze meestal afwezig.

• Zuidoost-Europese cluster: Italië tot Hongarije: Eigenschappen die vooral in de zuidoost-Europese populatie voorkomt, komen ook een beetje voor in de Iberische populatie in Spanje en Portugal. Dit komt waarschijnlijk door de ijstijden in het Pleistoceen. Tijdens de ijstijd was er een kolonisatiegolf vanuit Oost-Europa. Vervolgens was er een isolatie ten zuiden van de Alpen. De Alpen vormden immers een barrière. Die kolonisatie, en vervolgens isolatie, is trouwens ook te zien bij beren, reeën, edelherten,…
• Centraal-Europese cluster: Alpen in Italië en de Balkan tot Duitsland
• Geïsoleerde cluster in Schotland: Via een landbrug ongeveer 10.000 jaar geleden is Groot-Brittannië gekoloniseerd. Tijdens de ijstijden tijdens het Pleistoceen kwam de populatie telkens in een bottleneck, en momenteel is hybridisatie met gedomesticeerde katten hier een groot probleem.
• Iberische cluster in Spanje en Portugal: In het Pleistoceen zijn er migratiegolven geweest vanuit Centraal Europa.

Wie wilde katten wil gaan spotten, moet tijdens valavond en ’s morgens vroeg op pad. Wilde katten zijn immers voornamelijk nachtactief, hoewel ze in gebieden met maar weinig aanwezigheid van mensen ook overdag actief kunnen zijn.

Zoals de meeste kattensoorten leven wilde katten strikt solitair. Hoe groot hun territorium precies is hangt af van de hoeveelheid voedsel. Onderzoek in Schotland geeft een gemiddelde territoriumgrootte van ongeveer 1-2km², terwijl in Hongerije de grootte kan variëren van 1,5-8,7km². Mannetjes hebben een groter territorium dan vrouwtjes, en dit overlapt vaak het territorium van verschillende vrouwtjes. Elk vrouwtje apart heeft wel haar eigen territorium.

Enkele jaren geleden werd in het Natuurhulpcentrum een jong katje binnengebracht. De mensen vonden het diertje tijdens een wandeling in Eupen, in de Belgische Oostkantons. De vinders dachten dat het ging om een gedumpt katje, maar na enkele dagen bleef het diertje nog altijd erg gestresseerd en zelfs agressief. De dierenarts suggereerde dat het hier misschien ging om een wilde kat, dus kwamen de mensen naar het Natuurhulpcentrum. DNA-onderzoek wees uit dat het inderdaad ging om een echte wilde kat. Nadien hebbewn e

Als we dit vergelijken met het dieet van rondzwervende gedomesticeerde katten, blijken die laatste veel meer amfibieën, vogels, insecten,… te eten. Wilde katten zijn dus eerder specialisten, terwijl huiskatten generalisten zijn. Ze eten wat ze tegenkomen…

Wilde kat in Belgische Ardennen, gefilmd met wildcamera en spotlighten

Waar de kat toen vandaan kwam, is nooit opgeklaard omdat de dichtstbijzijnde populatie ruim 80km ver van Bocholt lag. Waarschijnlijk ging het daarom om een zwervend dier. Na deze beelden is de kat ook niet meer terug opgemerkt. Een jaar later verscheen ook in Nederland voor het eerst een wilde kat in beeld.

De Voerstreek

Lang duurde het niet vooraleer er opnieuw een waarneming kwam uit Vlaanderen. Een half jaar na de Bocholtse waarneming filmde René Janssen van Bionet Natuuronderzoek vijfmaal dezelfde wilde kat op verschillende locaties in het Vrouwenbos in het oosten van de Voerstreek. Dit was in april 2013, en gebeurde ook met een wildcamera. 

 In juni 2024 raakten ook de resultaten bekend van een onderzoek door bioloog Daan Dekeukeleire in dezelfde Voerstreek. In het oostelijk deel van de Voerstreek werden verschillende waarnemingen gedaan met wildcamera’s van wilde katten. Topwaarnemingen, al was het resultaat wel verwacht. Net boven de Voerstreek, in Nederland, werden al een tiental jaren wilde katten onderzocht, dus was de kans groot dat deze soort ook wel een populatie kende aan de andere kant van de grens. 

Het ging ook zeker om meerdere dieren. Voor de wildcamera wordt valeriaanolie gesmeerd. Katachtigen zijn zot van deze geur. Als een wilde kat passeert en de geur opmerkt, gaat ze hier onderzoekend aan ruiken. En dat is de bedoeling. Hoe langer de kat immers in beeld is, hoe groter de kans is dat je enerzijds het verschil goed kan zien tussen een huiskat en een wilde kat, en anderzijds eventueel individuele verschillen kan opmerken. De populatie is wel aan het uitbreiden, maar hoe lang het zal duren vooraleer we terug van een echte Vlaamse populatie kunnen spreken (buitende Voerstreek), valt af te wachten. Tussen de rest van Vlaanderen en de populatie in Wallonië/Voeren/Nederland ligt nog immers de Maas. Die rivier vormt zeker geen onoverkomelijke barrière, maar het kan de uitbreiding richting Vlaanderen wel sterk vertragen.

In november 2024 had ik zelf ook geluk. Met wildcamera’s houd ik al lang enkele dassenburchten in de gaten om de aantallen dassen te weten, en de uren waarop de dassen hun burchten verlaten. Zo weet ik wanneer ik ongeveer aan de burcht moet zijn om ze ‘echt’ te gaan filmen. Ik hield deze specifieke burcht al jaren in het oog, en op 1 beeld, gemaakt op 18 november, verscheen eenmalig een wilde kat in beeld! De toekomst zal uitwijzen of het effectief gaat om een toevallige passant of een recent gevestigd dier.

Links de originele beelden van een wilde kat die we in de Voerstreek konden filmen, rechts een nieuwsbericht hierover van TV Limburg

Bronnen

Velli, E., Caniglia, R., & Mattucci, F. (2023). Phylogenetic History and Phylogeographic Patterns of the European Wildcat (Felis silvestris) Populations. Animals, 13(5), 953. https://doi.org/10.3390/ani13050953

Jamieson, A., Carmagnini, A., Howard-McCombe, J., Doherty, S., Hirons, A., Dimopoulos, E., Lin, A. T., Allen, R., Anderson-Whymark, H., Barnett, R., Batey, C., Beglane, F., Bowden, W., Bratten, J., De Cupere, B., Drew, E., Foley, N. M., Fowler, T., Fox, A., . . . Frantz, L. (2023). Limited historical admixture between European wildcats and domestic cats. Current Biology, 33(21), 4751-4760.e14. https://doi.org/10.1016/j.cub.2023.08.031