Al enkele jaren organiseren Starling, Welkom Wolf en Landschap vzw een boeiende wolvenstage in de Oost-Duitse Lausitz-regio, de regio waar in 2000 de eerste Duitse wolvenroedel zich vestigde. Sindsdien is de populatie stevig uitgebreid, zowel in Duitsland als in omringende landen als België en Nederland. Net als in 2018, toen de eerste wolvin Naya in België opdook, heerste er 18 jaar erder in Duitsland in 2000 óók heel wat onzekerheid, angst en zelfs afkeer. Maar ondertussen is er in Oost-Duitsland al gigantisch veel kennis en ervaring opgedaan. Daar staan ze op dit vlak dus bijna 20 jaar voor op ons, en leeft er ondertussen een hele generatie mensen die nooit anders hebben geweten dan dat er wolven aanwezig waren in hun regio. Dit maakt de Lausitz tot dé perfecte plek om bij te leren over de wolf als soort, maar ook over het samenleven met de wolf, inclusief de uitdagingen die hier soms mee gepaard gaan. Hier spreken mensen met ervaring, mensen die écht weten hoe het is om samen te leven met wolven. Al sinds 2018 ga ik mee als begeleider op deze boeiende stage. Heb je tijdens het lezen van dit verslag zin om zelf mee te gaan? Kijk dan onderaan deze pagina voor de contactgegevens van Welkom Wolf, Landschap vzw en Starling Reizen.

Gemiddeld gezien zijn die regio’s inderdaad minder dichtbevolkt en zijn er daar meer aaneengesloten grote stukken natuur. Maar ook buiten die specifieke gebieden komen wolven voor, en andersom grenzen er vaak ook steden en dorpen aan die grote natuurgebieden. Ook in die regio’s lopen wolven dagelijks door tuinen, ook in die regio’s worden slecht opgesloten schapen gepakt en belandt er af en toe een wolf onder een auto. Ook daar moeten dus maatregelen genomen worden om samen te leven met roofdieren, net zoals bij ons. En omdat die ervaring er ondertussen in Oost-Duitsland al meer dan 20 jaar is, vormt die regio de perfecte locatie om de wolvenstage te organiseren. En dat nemen we letterlijk, want ons hotel ligt middenin het territorium van de tweede roedel die in Duitsland opdook.

Het brede publiek

In regio’s waar al lang wolven voorkomen, heerste initieel dezelfde angst voor wolven als bij ons. Maar de praktijk in Duitsland wijst uit dat die angst onterecht bleek en vooral gebaseerd was op de sprookjesverhalen die we allemaal kennen. De eerste keer dat de wolf visueel werd waargenomen was trouwens net tegenover ons hotel, in de tuin van een… kinderdagverblijf. Dit was voor alle duidelijkheid geen enkel probleem, en ook nu nog passeren hier regelmatig nakomelingen van die tweede roedel. En ook bij ons wandelen wolven op dagelijkse basis doorheen tuinen. Het is pas als er eens een foto gemaakt wordt dat de angst weer even opflakkert, maar ook bij ons hebben de meeste mensen ondertussen wel door dat wolven weinig gevaar betekenen en dat we nog met een gerust hart in bos kunnen rondwandelen.

De landbouw

Ook al bestaat het dieet van wolven maar uit een relatief klein aandeel aan vee, toch zijn doodgebeten schapen of geiten vaak de eerste opgemerkte aanwijzingen van de aanwezigheid van een wolf. En gedood vee vormt eigenlijk ook het enige échte probleem dat wolven kunnen veroorzaken, maar dat ook wel goed te voorkomen valt. Meestal redelijk eenvoudig, soms vraagt het al wat meer inspanningen van een dierenhouder. Bij elke wolvenstage gaan we daarom altijd met landbouwers praten die al jarenlang, vaak decennialang, leven en werken middenin wolvengebied. Om aanvallen op schapen te voorkomen, zijn de gekende wolfproof omheiningen zonder enige twijfel de allerbeste manier om schapen te beschermen. Er wordt soms beweerd van niet, maar het is heel simpel: de feiten geven aan dat een wolvenproof omheining die op de juiste manier werd geplaatst, maar zeer zelden faalt. Wie anders beweert, heeft nog wel wat lessen nodig.

Kleine zijsprong, op dit moment is er een verhoogd risico op Afrikaanse Varkenspest in de regio. Everzwijnen uit Polen zouden de ziekte met zich kunnen meebrengen. Omdat het risico op enorme economische schade bij een uitbraak binnen de varkenshouderij reëel is, werd dorrheen de hele Lausitz een hek geplaatst van tientallen kilometers lang om everzwijnen tegen te houden. Heel waterdicht is dit hek trouwens niet. Er zijn immers heel wat openingen aan spoorwegoverangen, kruispunten,…. De efficiëntie van het hek op vlak van het tegenhouden van ziektes kan je dus al in twijfel trekken, maar het houdt natuurlijk wel over grote afstanden dieren tegen. Ook wolven.

Maar op dit hekwerk staat geen stroom. Hierdoor schrikt de draad wolven niet af, en wordt het risico vergroot dat wolven gaan leren om over omheiningen te springen. Kweekt een wolf de gewoonte om over dit zwijnenraster te springen, dan is wordt de kans natuurlijk ook groter om ooit over een schapenraster te springen, wat dan uiteindelijk weer nadelig kan zijn voor schapenhouders. Dit leer-gedrag moet voorkomen worden. Daarom ook dat landbouwers die hun schapen niet beschermen, er mede voor kunnen zorgen dat veehouders die wél moeite doen, hiervan de dupe worden. Wetenschappelijk onderzoek heeft trouwens uitgewezen dat in gebieden waar wolven voorkomen, de kans op het uitbreken van de Afrikaanse varkenspest wordt verkleind. De wolven ruimen immers de wat tragere dieren, dus de zieke dieren, sneller op, wat de kans op overdracht van ziektes sterk doet dalen.

Samenleven met wolven kan!

Tijdens de gesprekken die we met schapenhouders hebben, wordt al snel duidelijk dat het samenleven goed mogelijk is. Voor de meeste schapenhouders is het plaatsen van een wolvenproof omheining, soms met een beetje extra goodwill, perfect mogelijk en vaak zelfs heel eenvoudig. Maar voor sommige schapenhouders is dit vaak wat moeilijker. Zeker voor professionele herders. In Duitsland zitten schapen vaak op hectaren grote terreinen, zeker bij schapen die gebruikt worden bij begrazingsprojecten. De schapen zitten tijdelijk op een plek, om enkele weken later terug te verhuizen naar een andere locatie. Dan is het een stuk moeilijker om een permanente wolvenproof omheining te zetten, en daarom wordt door professionelen vaak gebruikt gemaakt van flexinetten met stroom, en kuddebewakingshonden als extra bescherming. Tijdens de wolvenstage bezoeken we ook altijd een landbouwer die werkt met deze honden. Vroeger trokken schaapsherders in Duitsland samen met hun schapen doorheen het landschap. Er was geen traditie om met kuddebewakingshonden te werken. Frank Neumann, een grote Duitse schapenhouder, raakte in 2002 maar liefst 27 schapen kwijt bij een wolvenaanval. Frustrerend, maar de schapenhouder bleef niet passief nietsdoen, en besefte heel goed dat de wolf er nu was en zou blijven. Hij begon te zoeken naar manieren om zijn schapen te beschermen, en startte zo met het gebruiken van kuddebewakingshonden.

Na de terugkeer van de wolf heeft het een tijdje geduurd vooraleer de juiste rassen waren gevonden die ook in Duitsland hun werk goed konden uitvoeren: uiteraard moeten ze de kudde beschermen, maar naar mensen toe mogen ze niet gevaarlijk zijn, ze moeten tegen de West-Europese temperaturen kunnen,… Uiteindelijk zijn er een paar goede rassen geselecteerd, en veelgebruikte rassen zijn de Spaanse mastiffs of de Pyreneese berghonden. De jonge pups worden letterlijk tussen de schapen grootgebracht. De honden moeten de schapen zien als een deel van hun pack, en andersom moeten de schapen de honden ook volledig vertrouwen. Wanneer er wolven in de buurt zijn beginnen de honden te blaffen, en alleen al dit geblaf houdt meestal de wolven wel op afstand. Springt er toch een wolf over de omheining, dan kan het wel komen tot een confrontatie, die onherroepelijk gewonnen wordt door de 60kg zware berghonden. Maar dit gebeurt gelukkig maar zeer zelden.

Nooit alleen

Belangrijk is dat er altijd minstens 3 honden bij de schapen zitten. Wolven splitsen zich immers op, en één enkele hond kan dit onmogelijk bijhouden. Ook de honden moeten bij een potentiële wolvenaanval op verschillende plekken tegelijk bezig zijn. Het moeten wel drie getrainde honden zijn. Een hond in opleiding telt niet mee. Maar een hond met pasgeboren pups is vaak voor enkele maanden uit dienst, soms kan er ook een hond ziek zijn,… Dus dit maakt dat een grote schapenhouder toch al een 6-7 honden moet hebben om op een goede manier zijn kuddes te beschermen. Het argument ‘koop gewoon een kuddebewakingshond, dan is het opgelost‘, dat soms gebruikt wordt, is daarom ook wel iets te gemakkelijk. Zo simpel is het niet altijd. Het vergt nu eenmaal een grote investering (aankoop honden, dierenarts, administratie,…), er komt heel wat regelgeving bij kijken,… Maar een professionele schapenhouder die bereid is om hiermee te werken, heeft nog maar erg weinig kans om schapen kwijt te raken aan wolven. Het werkt nu eenmaal erg goed.

Wolvensporen zoeken doe je dus best op de wandelpaden. Nog een reden dus om op de wandelpaden te blijven! Maar jammer genoeg is niet elk spoor op een wandelpad een wolvenspoor. Op wandelpaden lopen immers meestal veel meer honden dan wolven, en het is vaak niet makkelijk beide sporen van mekaar te onderscheiden. 

Een kruis wel of niet kunnen plaatsen tussen de voetzolen, of de twee buitenste voetzolen die achter de twee binnenste voetzolen moeten staan geven soms een indicatie, maar mogen nooit als sluitend kenmerk gebruikt worden. Onze gidsen, superervaren in het zoeken en analyseren van sporen en geholpen door hun speciaal hiervoor getrainde honden, leren ons alles over de sporen; wat is het verschil tussen stap, drag en galop, hoe meet je op een juiste gestandaardiseerde manier de sporen op, waarom zijn de sporen van de voorpoten wat groter dan die van de achterpoten,… 

Naast pootafdrukken gaan we op zoek naar een nog tastbaarder bewijs van wolvenaanwezigheid: de uitwerpselen. Die moeten we ook gaan zoeken op of naast de paden, en zeker in de buurt van kruispunten van paden. Dit zijn voor wolven favoriete markeerpunten. Ook hier is er vaak overlap tussen honden en wolven, maar we vinden meestal genoeg wolvendrollen om duidelijk het verschil te leren kennen. In de gebieden die we bezoeken vormen everzwijnen, net zoals bij ons, een belangrijk onderdeel van het dieet. De stugge vacht wikkelen zich als het ware rond de uitwerpselen. Vaak zien we ook stukjes bot, hoefjes van reeën of tanden in de uitwerpselen en krijgen we een beeld van wat de wolven hebben gegeten. Soms kunnen die botfragmenten erg groot zijn. Het grootste botfragment dat onze gidsen ooit vonden was maar liefst 12cm groot! Geen wonder dat na autopsie van dood gevonden wolven geregeld darmperforaties als doodsoorzaak naar voren komen. We maken ook kennis met de typische geur die wolvenuitwerpselen hebben.

In de buurt van ons hotel ligt een enorm open gebied dat gebruikt werd voor de ontginning van bruinkool. Vanuit een mooi uitkijkpunt kan je kilometers in de omtrek rondkijken. En aangezien dit open gebied het kerngebied vormt van de daar aanwezige wolvenroedel, is er ’s ochtends en ’s avonds een goede kans om een glimp op te vangen van de dieren. Soms relatief dichtbij, soms veraf. We voorzien genoeg telescopen en zelfs een warmtecamera om de kansen zo groot mogelijk te maken, en met succes. Enkel in 2024 zagen we geen wolven. Dit kwam waarschijnlijk omdat de moeder met de toen nog jonge welpen werd doodgereden. Alhoewel dat niet altijd een doodsteek moet betekenen voor de welpen, was dit hier waarschijnlijk wel het geval. Minder jongen, minder dieren, dus een mindere kans om de wolven te zien. Tijdens alle andere wolvenstages zagen we wel wolven. Maar zelfs zonder wolven is het uitkijkpunt de moeite waard. Bij zonsopgang komt het kraanvogeltrompetter op gang en zien we ze in lange slierten vertrekken naar de omliggende velden. Zeearenden, kiekendieven, rode wouwen, edelherten en everzwijnen, het zijn allemaal soorten die we al vanuit dit specifieke punt konden zien,… Die observatiesessies vormen dan ook altijd echte hoogtepunten, al moeten we er wel erg vroeg voor opstaan.

Wildcamera’s

Het is dan wel niet ‘in net echt’, maar wildcamera’s controleren en beseffen dat afgelopen nacht op de plek waar wij staan een wolf is gepasseerd, geeft altijd wel een speciaal gevoel. Wolven gebruiken dezelfde paden als mensen, markeren hier hun territorium, en ontmoeten elkaar daar. Samen met de gidsen checken we de op strategisch geplaatste wildcamera’s. Meestal hebben we prijs en bleken de camera’s op de juiste plekken te hangen. Tijden een van de controle’s (her)ontdekten we een gestorven gewaande wolvin van maar liefst 12 jaar oud. Het dier werd al enkele maanden niet meer waargenomen. Er werd vanuit gegaan dat de wolvin was gestorven, maar dit bleek, na de controle, gelukkig niet het geval…

Andere soorten

De wolf mag dan wel de hoofdrol spelen gedurende de week, en in elk gebied waar we komen wordt de aanwezigheid van wolven al snel duidelijk door de sporen die we vinden, we houden onze ogen en oren zeker open voor alle andere soorten die we tegenkomen. Zeker met gids Karsten bezoeken we toffe gebieden die ook goed zijn voor vogels. Welke soorten we zien hangt wat af van de locatie, periode van het jaar, geluk,… Op weg van het hotel naar het wolven-uitkijkpunt passeren we bijvoorbeeld een elektriciteitspyloon met bovenaan een gigantisch visarendnest. 

Volgens WWF is de karperkweek in de Lausitz een erg ecologische manier om aan viskweek te doen. Een van de gebieden die we kunnen bezoeken is een prachtig vijvergebied. Ottersporen zien we er altijd, en al een paar keer konden we ook effectief een otter zien. Een andere leuke waarneming was een buidelmees (Remiz pendulinus) die druk bezig was met het maken van een, hoe kan het ook anders, buidelvormig nest boven het water. De prachtige film ‘Wolf’ van Cees van Kempen is voor een groot stuk in de regio opgenomen, en afhankelijk van de periode van het jaar bezoeken we plekken waar gefilmd werd. Een van de meest iconische scenes in de film is bijvoorbeeld de scene waarin een edelhertenkalf door een wolf wordt gepakt. De waterplas waarin deze scene werd gefilmd bezochten we tijdens de laatste stage.

Zeearenden zitten over de hele Lausitz, en zijn natuurlijk het best te observeren aan de waterrijke gebieden,…

Kortom, de wolvenstage is ideaal voor iedereen die grondig het verhaal van de wolf in al zijn facetten wil leren kennen. De sfeer is altijd top, betere gidsen zijn niet te vinden, en de omgeving is fantastisch. 

Meer weten?

De wolvenstage wordt georganiseerd door Starling en Welkom Wolf. Deze laatste is een onderdeel van Landschap vzw. 

Voor alle praktische info en de nieuwe data kan je bij hen terecht: