Kijken we naar het dieet gedurende een jaar, dan vormen, raar maar waar, regenwormen hun hoofdvoedsel. Er zijn verschillende soorten regenwormen, maar de das heeft zich gespecialiseerd in de Lumbricus terrestris, de gewone regenworm, de worm die wij kennen uit onze tuinen. In bosgebieden komt deze soort niet zo veel voor omdat de bodem hier voor deze beestjes wat te zuur is. Met zijn snuit tegen de grond geduwd besnuffelt hij de bodem totdat hij een regenworm ruikt, en trekt die dan met dé perfecte techniek voorzichtig uit de grond. Tot 200 wormen kan hij per nacht naar binnen spelen. Dit is ook nodig, Een regenworm weegt 5 gram, een das 12000 gram! Hoe dichter de das met zijn snuit tegen de bodem kan snuffelen, hoe makkelijker hij de regenwormen kan ontdekken. Een pasgemaaid gazon is dus ideaal!

Aan de schedel van een das is ook goed te zien dat dassen echte omnivoren, alleseters, zijn. Ze hebben wel lange scherpe hoektanden die typisch zijn voor roofdieren, maar tegelijkertijd hebben ze ook knobbelkiezen, die dienen om plantaardig voedsel te vermalen. Kijken we naar de kiezen van bijvoorbeeld een vos, dan zijn die kiezen echte knipkiezen: perfect om stukken vlees af te scheuren.

Hij schuurt zich tegen het vrouwtje, heft zijn staart op, en als alles meezit komt het uiteindelijk tot een paring. En die paring kan lang duren, soms wel meer dan een uur. Het ‘churr’-geluid blijft het mannetje gedurende heel de paring aanhouden. Dit geluid heeft er ooit voor gezorgd dat we de paring van dassen mooi konden filmen. De reden waarom een dassenparing zo lang kan duren, is waarschijnlijk om te voorkomen dat andere concurrerende dassenmannetjes ook een poging zouden wagen. Op korte termijn lukt het zo misschien nog wel om andere mannetjes op afstand te houden, maar waterdicht is het helemaal niet. Integendeel.

Uitgestelde zwangerschap

Hoewel de piek van de paring voornamelijk rond februari gebeurt, kunnen dassen het hele jaar door paren. Dit heeft als voordeel dat de band tussen het alfa-mannetje en –vrouwtje op die manier versterkt wordt. Vlooien is namelijk goed voor de paarbinding, seks is nog beter! Maar wanneer dassen bijvoorbeeld in de zomer zouden paren, zouden de jongen pas in de herfst geboren worden, net voordat een vaak koude, natte winter begint. Dit is natuurlijk niet ideaal, dus hebben dassen hier een oplossing voor.

Om toch heel het jaar te kunnen paren, maar niet met jongen te zitten op een ongunstig moment, profiteren dassen van een sterk staaltje evolutie: een ‘uitgestelde zwangerschap‘. Ongeacht wanneer de paring plaats vindt, of dit nu de lente, zomer, herfst of winter is, de jongen beginnen zich pas eind december te ontwikkelen. Op die manier worden de jongen altijd in februari/maart geboren. Dan kan het nog altijd redelijk koud zijn, maar dit is nu nog geen probleem. De eerste weken liggen de jongen immers diep onder de grond in hun veilige burcht, lekker warm gehouden door de moeder en het nestmateriaal dat ze aanbrengt. Maar wanneer de jonge dassen hun eerste stapjes buiten de burcht wagen, zijn we april. De temperatuur is dan al hoger, er is meer voedsel te vinden en op die manier kunnen de jongen de hele lente en zomer profiteren van het warme weer en het vele voedsel. En dit is nodig, want in september zullen sommige jongen hun familie al verlaten.

Zwevende eicellen

Ongeacht wanneer de paring plaatsvindt, de jongen beginnen zich dus pas tegen december-januari in het moederlichaam te ontwikkelen. Tot dan blijven de bevruchte eicellen als het ware zweven in de baarmoeder van het vrouwtje. Rond de herfst vreten de dassen zich goed vol en krijgen zo een stevige speklaag om de winter door te komen. In dat vet stapelen zich ook hormonen op. Naarmate de winter vordert wordt dit vet opgebruikt, en komen steeds meer hormonen vrij. En die hormonen zorgen ervoor dat rond eind december de jongen zich beginnen te ontwikkelen. 

Maar het fascinerende van de dassenvoortplanting is nog niet gedaan. Omdat dassenvrouwtjes meerdere keren per jaar loops worden, en de jongen zich nog niet onmiddellijk beginnen te ontwikkelen, kunnen ze dus ook meerdere keren per jaar paren. Die paringen moeten niet persé met hetzelfde mannetje te zijn. Het komt vaak voor dat jongen uit hetzelfde nest verschillende vaders hebben. Goed voor de genetische diversiteit!

Pasgeboren dassen

Enkel het alfavrouwtje van de dassenclan krijgt jongen. Het zijn er 1-5, en pasgeboren dasjes zijn blind en volledig hulpeloos. Hun roze huid is begroeid met een hele lichte grijs-witte vacht waarin de zwarte oogstrepen al een klein beetje zichtbaar zijn. Na 4 weken hebben ze wel al duidelijk de typisch zwarte, witte, en grijze zones.
De warmte van de moeder en het nestmateriaal houdt de jongen in het nest lekker warm. Na 6 weken beginnen de jongen al rond te kruipen in de burcht, en na ongeveer 8 weken komen de dassen voor het eerst boven de grond.

Opgroeiende jongen

Zoals bij de meeste jonge zoogdieren zijn opgroeiende jongen erg speels. Al vechtend en ravottend kunnen ze urenlang bezig zijn. De eerste weken worden ze nog continu in de gaten gehouden door de moeder, maar hoe ouder de dasjes worden, hoe meer vrijheid ze krijgen. Maar het spelen doen ze niet alleen voor hun plezier. Door te spelen leren ze zichzelf te verdedigen, bouwen ze conditie op en leren ze vaardigheden die later van levensbelang kunnen zijn. In de buurt van de burcht kan je goed zien waar de dasjes spelen. Omdat ze elkaar vaak rond dezelfde boom achtervolgen, zijn daar de gevallen bladeren weggevaagd, kale plekken op de bodem dus. Hiernaast kan je enkele beelden zien van spelende dassen in de Voerstreek. 

Naarmate de jonge dassen ouder worden, worden ze steeds meer met de moeder mee op pad genomen om de wereld te verkennen. De moeder leert hen de vaardigheden van het voedsel zoeken en alles wat nodig is om later te kunnen overleven. Omdat de jongen in februari al geboren werden, heeft ze de hele lente en zomer tijd om dit te doen. Dit is ook nodig, want in september zullen er al een aantal jongen de burcht verlaten. 

De verkenningstochtjes beginnen in mei. Eerst nog in de buurt van de burcht, later steeds verder. Ik kon al een aantal keren leuke beelden maken van jonge dassen die op pad gaan met hun moeder. Check ze hieronder!

Hooitijd!

In juni leren de jongen dassen echt zelfstandig zijn. In die periode  zijn ze continu bezig met de wereld te verkennen, en dan durven de jongen vaak erg vroeg op de avond al actief te zijn. Logisch. Ze zijn nog jong en speels, en hebben net als kinderen van heel weinig bang, maar zijn tegelijkertijd al oud genoeg om niet meer continu door de moeder bewaakt te worden. Ideaal dus om de wijde wereld rondom de burcht te ontdekken!

Wanneer er in juni gehooid wordt, is het feest voor de jonge dassen. Het hooi blijft ’s avonds lekker warm, en trekt heel wat insecten aan. Leuk voor de jongen om te leren foerageren. Tegelijkertijd vormt datzelfde hooi ook het perfecte nestmateriaal om de burcht te bekleden. De volwassen dieren, die later op de avond actief worden, weten dit en zijn er als de kippen bij om dit hooi te verzamelen. 

Wanneer dassen tegen de avond hun burcht verlaten, starten ze vaak met een uitgebreide vlooisessie. Met hun lange nagels gaan ze doorheen hun eigen vacht, of die van hun clangenoten. Dit vlooien doen ze niet voor niets. Dassen hebben vaak last van een typische dassenvlo (Paracelis melis), een soort die enkel op dassen voorkomt. Vlooien zijn (ecto-)parasieten die het bloed van dassen opzuigen, en er eigenlijk voor kunnen zorgen dat een das zwakker wordt. De bedoeling van het vlooien is ervoor zorgen dat je zelf of je clangenoten geen last meer hebben van vlooien. Wanneer de vlooien in de burcht gescheiden worden van de das, beginnen ze hevig op en neer te springen in de hoop terug contact te maken met de das. Om snel lichter te worden en dus verder te kunnen springen en makkelijker de das opnieuw te bereiken, geven de vlooien vaak zelfs over! Lukt het toch niet om de das terug te bereiken, dan springen de vlooien richting het licht, en dus de ingang van de dassenburcht. Hierdoor kunnen ze een das onderscheppen die zijn burcht verlaat of terug binnenkomt. Een fantastisch staaltje evolutie! En als dat nog niet genoeg is, heeft men ook nog ontdekt dat wanneer de concentratie aan CO2 (zit in uitgeademde lucht) wordt verhoogd, de vlooien nog heviger en verder gaan springen in de richting van het gas. Logisch, want CO2 zit in uitgeademde lucht, het signaal dat er een dier in de buurt is waar de vlooien op kunnen springen!

En dit klopt. Wanneer dassen elkaar vlooien, vlooien ze vooral elkaars rugstreek, het gedeelte van hun lichaam dat ze moeilijk bij zichzelf kunnen bereiken. Vlooien ze zichzelf, dan concentreren ze zich op de buikregio waarbij ze als echte panda’s op hun rug gaan liggen. Alles tezamen wordt elke lichaamsregio ongeveer even veel gevlooid, ofwel door zichzelf ofwel door andere dassen.

Hieruit kan men al afleiden dat de functie vooral is om de parasieten weg te krijgen, want anders zouden de dassen elkaar eender waar vlooien, terwijl nu de focus duidelijk ligt op lichaamsdelen (de rug)die een das bij zijn eigen moeilijk kan bereiken. Op het filmpje is duidelijk te zien dat een das die zichzelf vlooit, zich focust op de buik, terwijl de dassen die elkaar vlooien zich meer concentreren op elkaars rug.

Dan heeft men ook nog eens gekeken naar het gedrag van de vlooien. Wanneer een das kunstmatig gevlooid werd, merkte men dat de vlooien heel snel naar beneden sprongen. Ze volgden de richting van de haargroei, recht naar beneden om de das te verlaten. Een vlo echter die op zoek is naar een das, gaat zoveel mogelijk omhoog proberen te springen, richting de das. Omdat er dus een duidelijk verschil is in gedrag tussen een vluchtende vlo (door het vlooien), en een zoekende vlo (die dassenbloed wil), is het duidelijk dat dassen in de loop van de evolutie strategieën hebben gevonden om zich te ontdoen van vlooien (het zichzelf vlooien op de buik en het vlooien van andere dassen op de rug), maar dat vlooien ook strategieën hebben ontwikkeld om hieraan te ontsnappen (naar beneden springen), en daarna zo snel mogelijk terug contact te zoeken met een das (het omhoog springen, liefst nog in de richting van de uitgeademde CO2). Het klinkt banaal en simpel, maar eigenlijk is dit een fantastisch voorbeeld van hoe parasieten (vlooien) en gastheren (dassen) samen ontwikkeld zijn!

Een vos staat hoog op zijn poten, dus de ingang van een vossenburcht is hoger dan breed. Een das is plomper gebouwd om goed doorheen de vele gangen te manouvreren, dus de ingang van een dassenburcht is breder dan hoog…