Wolven en vee…

Op vele plekken in Europa waar wolven nooit uitgeroeid zijn, zijn veehouders hun vee altijd blijven beschermen tegen roofdieren. Maar in vele andere landen zijn grotere roofdieren (wolf, beer, lynx) uitgestorven. Vee moest niet meer beschermd worden, waardoor omheiningen enkel nog moesten dienen om vee (voornamelijk schapen) binnen te houden, en niet meer om roofdieren buiten te houden. Maar nu wolven aan het terugkeren zijn in gebieden waar ze ooit uitgeroeid waren, moeten we terug aanleren hoe we ons vee moeten beschermen. 

Hierover doen heel wat misverstanden de ronde. Ik hoorde al verhalen over ‘versterkte burchten’, wolven die zonder problemen over omheiningen van 2m zouden springen, gigantische investeringen die noodzakelijk zouden zijn,… Zoals zo vaak zijn er hele harde roepers, maar om eens na te gaan wat nu wel en niet klopt van die geruchten trok ik al enkele keren naar Duitsland om te gaan praten met schapenboeren die leven middenin wolvengebied. En zoals even vaak blijkt ook nu dat er van de opgeklopte wolvengeruchten niet veel meer overeind blijft als je gaat praten met mensen die praktijkervaring hebben. Gelukkig moeten we het wiel niet opnieuw uitvinden, en is er al heel wat onderzoek gedaan naar goede methodes om schapen te beschermen. Dat bewijzen de boeren die we gesproken hebben. Hieronder lees je de ervaringen die de boeren mij hebben verteld, en een samenvatting van enkele wetenschappelijke artikels die onderzoeken wat efficiënte methodes zijn om schapen te beschermen. Laat zeker weten als je hier opmerkingen hebt, want zoals ik in het artikel enkele keren zal aanhalen, juiste informatie is belangrijk!

Want ook al zijn er financiële compensaties mogelijk bij wolvenaanvallen, voorkomen is altijd beter dan genezen, en elke schapenliefhebber die het beste met zijn dieren voorheeft wil voorkomen dat zijn schapen het slachtoffer worden van roofdieren.

Goed gebruik
Wanneer wolven toch binnen een omheining raken, wordt de lijn vaak doorgetrokken en wordt gezegd dat ‘omheiningen niet werken’. Maar omheiningen werken wél, ze moeten alleen op de juiste manier gebruikt worden. Een te lage omheining, een omheining met een te laag voltage of omheiningen die niet goed aan de grond zijn vastgemaakt (eronder kruipen), zorgen ervoor dat de effectiviteit een stuk minder is. En natuurlijk zullen er altijd uitzonderingen zijn, de schade tot 0 beperken is onmogelijk. Soms is er toch een uitzonderlijke wolf die effectief zal springen, maar als iedereen al tenminste zorgt voor een degelijke basis van bescherming,en die op de juiste manier gebruikt, zijn we al een hele stap verder.

Welke wolven pakken vee?
In theorie kan elke wolf vee pakken. Slecht opgesloten schapen vormen een gratis prooi waar een wolf amper moeite voor moet doen. Je zou als roofdier niet slim zijn om veel energie te verspillen, en zelfs kans maken om gekwetst te raken door achter een ree of everzwijn te jagen, als je even goed een weide kan binnenwandelen waar de schapen geen kant uitkunnen. Toch blijkt dat het voornamelijk rondzwervende wolven zijn die profiteren van vee. Ergens wel logisch. Ze kennen de omgeving niet, en grijpen elke kans  om aan makkelijk voedsel te raken. Omdat wolven enorme afstanden afleggen op zoek naar een nieuw leefgebied, en dus in theorie overal kunnen opduiken, zou in principe elke schapenhouder moeten voorbereid zijn. 

Maar ook ‘residente wolven’, wolven die zich gevestigd hebben, vergrijpen zich af en toe aan vee. Dit bewijzen Naya en August, die voornamelijk wilde prooien pakken, maar af en toe ook uitstapjes maken naar omliggende schapenweides. Hier dragen de schapenhouders zelf ook een grote verantwoordelijkheid. Door de schapen niet goed op te sluiten, leren de wolven alsmaar meer dat schapen ideale prooien zijn, en bestaat de kans dat ze zich meer en meer zullen specialiseren op schapen…

Eten wolven véél vee?
Het antwoord is simpel. Neen, wolven eten niet veel vee. In Oost-Duitsland is hier een groot onderzoek naar gedaan, vanaf het moment dat de eerste wolven uit Polen zich in Duitsland gingen settelen, net zoals de situatie waarin wij ons nu bevinden.  4.000 uitwerpselen werden hiervoor in detail bestudeerd. Het hoofdvoedsel is ree (55.3%), gevolgd door edelhert (20.8%) en everzwijn (17.7%). Daarna komen de haasachtigen (wild konijn of haas, 2.9%), en tenslotte vee, dat amper 0.6% van het voedsel van wolven beslaat. Ook in andere gebieden in Duitsland komt dit min of meer overeen. In sommige gebieden waar meer everzwijnen zitten wordt er meer everzwijn gevangen, maar overal vormt slecht opgesloten vee maar een fractie van het dieet.

Nu, als schapenhouder ben je er niet veel mee als wolven weinig vee eten, maar het wel toevallig op jouw schapen gemunt hebben. Met dit probleem kampten sommige Oost-Duitse schapenhouders een 20-tal jaren geleden ook, toen de wolven de Poolse grens overstaken. Ze zaten toen in dezelfde situatie als waarin wij nu zitten. In plaats van hard te roepen en te tieren, gingen zij op zoek naar de al beschikbare informatie. Hoewel je natuurlijk nooit 100% garantie hebt, hoeden de schapenhouders die de moeite namen om zich aan te passen, nu al jarenlang met succes schapen middenin wolvengebied. 

Werkt niet-elektrische omheining?
Niet-elektrische omheiningen worden afgeraden. Wordt geen elektriciteit gebruikt, dan is een minimale hoogte van 1.20m absoluut noodzakelijk, en moet er een goede bescherming zijn tegen graven. Rond weides waarin edelherten of damherten als huisdier worden gehouden, zet men meestal geen stroomdraad, maar die omheining is dan ook wel minstens 2m hoog. Wanneer de draad ook tot 50cm onder de grond zit, is stroom niet nodig.

Vlak na een aanval op schapen kan er soms nog niet onmiddellijk een stroomdraad voorzien. Dan wordt soms gebruik gemaakt van een zogenaamde ‘fladry‘. DIt is een enkele draad die op 50-70cm hoogte wordt gespannen, waaraan gekleurde ‘slingers’ bevestigd worden van 50cm lang en 10cm breed. Dit werkt niet permanent, maar wanneer niet onmiddellijk andere middelen voorhanden zijn na bijvoorbeeld een wolvenaanval, is dit een goede tijdelijke oplossing. Gemiddeld houdt dit wolven gedurende 2-3 weken buiten (vaak tot 60 dagen), daarna raken ze gewoon aan de slingers en is de angst verdwenen.

Elektrische omheining
Elektrische omheiningen vormen de beste oplossing om wolvenaanvallen op schapen te voorkomen. 
In Duitsland worden meestal elektrische schapennetten gebruikt. Deze zijn goedkoop en makkelijk op te zetten. Het enige nadeel is dat ze het hoge voltage niet over grote afstanden kunnen behouden, dus kunnen minder goed gebruikt worden voor zeer grote weides. Belangrijk is ook dat er stijve verticale palen het net goed omhoog houden. Die palen moeten een opvallende kleur hebben, om te voorkomen dat het vee zich in de draad zou vastlopen. Hiernaast zie je een filmpje van een bezoek aan een Duitse schapenkweekster die zowel een goede omheining als honden gebruikt om wolvenaanvallen af te weren.

In Scandinavië worden vaak voor permanente omheiningen 5 stroomdraden gebruikt: op 20, 40, 60, 90 en 120cm. Het voltage moet overal minstens 4000-5000V zijn. Bij lagere voltages kunnen wolven gewoon raken aan de (te) lichte schokjes. Schapennetten (de typische draad van 90cm hoog- worden ook veel gebruikt, er wordt dan een elektrische draad op 20cm van de grond, ongeveer 15cm vóór het net gespannen, en een tweede elektrische draad op 15cm boven het schapennet.

Elektrische omheining kost wel wat meer, maar de meerkost valt goed mee, en de installatie is duurzaam. Producent Gallagher biedt bijvoorbeeld 25 jaar garantie, en heeft een online prijssimulator

Honden als beveiliging
Frank Neumann verloor in 2002 maar liefst 27 schapen in één nacht bij een wolvenaanval. Hij ging op onderzoek uit en kwam terecht bij de fantastische Pyrenese berghonden. Ik ging hem een tijd geleden bezoeken met een ploeg van Het Belang van Limburg, je kan het filmpje hieronder bekijken.

De jonge pups worden letterlijk tussen de schapen grootgebracht. De honden moeten de schapen zien als een deel van hun pack, en andersom moeten de schapen de honden ook volledig vertrouwen. Wanneer er wolven in de buurt zijn beginnen de honden te blaffen, en alleen al dit geblaf houdt meestal de wolven wel op afstand. Springt er toch een wolf over de omheining, dan kan het wel komen tot een confrontatie, die onherroepelijk gewonnen wordt door de 60kg zware berghonden. Maar dit gebeurt gelukkig maar zeer zelden. Belangrijk is dat er altijd twee of drie honden de schapen bewaken. Is het er maar één, dan splitsen de wolven zich, en kunnen ze alsnog aan de schapen… 

Sinds Frank zijn schapen op deze manier beschermt, zijn er geen slachtoffers meer gevallen. Het werkt dus écht. Het gaat zelfs zo ver, dat de in de buurt levende dam- en edelherten en reeën hebben geleerd dat het veilig is in de buurt van de honden! We hebben foto’s gezien van overdag rustig grazende edelherten op enkele meters van de honden. Jagers hadden schrik dat de honden ervoor gingen zorgen dat jachtwild niet meer in de buurt van de schapenweides zouden durven komen. Hun vrees was onterecht.

Ook in andere landen als Spanje, Roemenië, Polen of Portugal worden honden met succes gebruikt. In Portugal waren er na het inzetten van de honden 72% minder aanvallen, in Spanje 61%. Ideaal is dat de schapen ’s nachts wel nog binnen de omheining zitten. In Frankrijk bijvoorbeeld, waren er na het introduceren van de honden 81% minder aanvallen op schapen die ’s nachts binnen een omheining zaten, terwijl er ‘maar’ 39% minder schade was bij schapen die ’s nachts vrij mochten rondlopen.

Het opleiden van de honden is niet simpel. Dit moet op de juiste manier gebeuren om agressie van de honden, zowel naar mensen als naar de schapen, zoveel mogelijk te voorkomen. 

Kunnen wolven over een omheining springen?
In 2010 stuurde een Spaanse fotograaf deze prachtige foto van een wolf die over een hek springt in naar een grote natuurfotografiewedstrijd. Uit de 93.000 ingezonden foto’s uit 94 landen werd de wolvenfoto als beste uitgekozen. Maar toen kregen wolvenkenners de foto te zien en ging er een belletje rinkelen. Iets klopte niet op de foto. De wolf nam een gigantische sprong om over het hek te raken. Maar wolven doet dit zelden of nooit, zeker niet als je ook tussen of onder het hek kan kruipen. Uiteindelijk bleek het inderdaad om een getrainde wolf uit een dierenpark te zijn. Geen wild dier dus, en de fotograaf werd gediskwalificeerd en was zijn 10.000 pond prijzengeld kwijt.

Als je de geruchten moet geloven, zijn wolven nochtans de meest fantastische springers die vlot over een omheining van 2m geraken. Zoals zo vaak, blijken die geruchten dus onzin te zijn. Sowieso zullen wolven vaak proberen te graven, en maar erg zelden proberen te springen. In 8 jaar tijd raakten in de provincie Saxen (Duitsland) wolven bij amper 12 van de 71 al springend binnen de omheining geraakt. Zes van deze aanvallen gebeurden dan nog door dezelfde wolvenfamilie. Nadat een fladry (zie hierboven) of een extra wit touw 20-30cm boven de omheining werd geïnstalleerd, was het springen volledig gedaan. Ook in andere regio’s heeft men geleerd dat wolven zelden of nooit over de omheining springen.

Bescherming werkt!
Overal in Europa waar wolven zich settelen, moet er terug leren omgegaan worden met roofdieren. Afhankelijk van de snelheid waarmee dit gebeurt, zullen de aanvallen ook echt wel afnemen. In de Duitse deelstaat Lower Saxony bijvoorbeeld, vestigde zich in 2013 de eerste wolvenroedel. Eind 2017 waren dit er al 14, in 2018 zelfs al 20. Maar hoewel er telkens meer wolven aanwezig waren, waren er in 2017 nog 159 aanvallen met in totaal 403 dode schapen. In 2018 echter, waren dit nog maar 115 aanvallen met in totaal 280 dode schapen. Niet toevallig een provincie waarin de overheid, samen met natuurorganisaties, de schapenhouders sensibiliseert en informeert.

Conclusie
Belangrijk is dat schapenhouders geïnformeerd worden en praten met ervaringsdeskundigen. Zoals ik in het begin zei, doen er heel wat misverstanden de ronde die zowel bewust als onbewust de wereld worden ingestuurd, en dat is jammer. Het is zonde dat wilde dieren zoals wolven, maar ook duizenden vossen, jaarlijks het slachtoffer worden van onwetendheid veroorzaakt door die foute informatie.  

Als schapenliefhebber samenleven met wolven is perfect mogelijk. Het bewijs is er. Maar we moeten er niet flauw over doen, dit samenleven vergt een zekere inspanning, zowel qua tijd als qua investering. Maar die inspanning moet niet overdreven worden. De financiële meerkost van een omheining die wolven-proof is valt echt wel mee, en tijd steken in een omheining zal sowieso moeten, met of zonder wolven. Iedereen die het beste met zijn schapen voorheeft, moet nu beseffen dat een omheining dient om de schapen binnen te houden, maar ook om eventuele wolven buiten te houden. En dan zijn de schapen tegelijkertijd ook beschermd tegen hondenaanvallen, want die veroorzaken elk jaar nog véél meer dode schapen dan wolven, zelfs in gebieden waar veel meer wolven leven dan bij ons.